Is ultrabewerkte voeding zoals brood echt ongezond?

De laatste tijd hoor je steeds meer over ultrabewerkte voeding. Maar wat het betekent, en of het automatisch ongezond betekent? Daarover zijn zelfs wetenschappers het niet met elkaar eens. Ook (supermarkt)brood wordt genoemd als een ultrabewerkt product en in één adem met chips en snoepgoed neergezet als ziekmakende voeding. Hoe kan dat?

Voedingskundige Linda van Zonsbeek geeft antwoord op de vragen die deze discussie oproept over brood, bewerking en gezondheid.

Hoe kan het dat brood nu als ongezond wordt neergezet?

Aanleiding is de NOVA-classificiatie, een indeling van voedingsproducten op basis van de mate van bewerking. Deze systematiek is bedacht door de Braziliaanse wetenschapper Carlos Monteiro, en gepubliceerd in een belangrijk wetenschappelijk tijdschrift, The Lancet. Volgens de NOVA indeling, ondergaat brood veel bewerkingsstappen om brood te worden en bevat het toevoegingen. Daarom kreeg (supermarkt)brood de stempel ‘ultrabewerkt’.

Veel ultrabewerkte producten, denk aan chips en frisdrank hebben als kenmerk dat ze veel calorieën bevatten en makkelijk weg-eten. Je eet er dus makkelijk te veel van, wat gezondheidsrisico’s oplevert. Ook zijn er onderzoeken die aantonen dat veel ultrabewerkte producten het risico op diabetes, hart- en vaatziekten en kanker vergroten. Dit geldt echter niet voor alle bewerkte producten. Bewerkt staat niet gelijk aan ongezond.

Voedingswetenschappers zijn het niet met elkaar eens over deze indeling en hoe je de NOVA-classificatie inzet. ‘Ongezond voedsel’ is veel complexer dan een label als ‘ultrabewerkt’. Wat gezond is en wat niet, laat zich niet versimpelen tot alleen de mate van bewerking. De voedingswaarde van een product telt bijvoorbeeld ook mee. Het is dus een genuanceerd verhaal en het is dus absoluut niet onbetwist of ultrabewerkte voeding zoals brood ongezond is.

Ultrabewerkte voeding is dus niet per se ongezond?

Dat klopt. Het begrip ‘bewerkte voeding’ is vaag. Bijna alles wat we eten en drinken is op een bepaalde manier bewerkt, en vaak op een positieve manier. Niet alle sterk bewerkte voeding is ongezond. Brood is daar een goed voorbeeld van. Een onderzoek van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), gepubliceerd in 2023 in The Lancet, maakt duidelijk wat er mankeert aan de bewering dat ultrabewerkt voedsel zoals brood per definitie ongezond is. Linda legt uit: “Uit dat onderzoek* blijkt dat een hoge consumptie van ultrabewerkte producten in het algemeen samenhangt met een hoger risico op meerdere chronische aandoeningen, zoals kanker en cardiometabole ziekten. Maar – en dit is belangrijk – niet alle ultrabewerkte producten dragen evenveel bij aan dat risico.”

Welke producten verhogen dat risico dan vooral?

“Vooral ultrabewerkte dierlijke producten zoals bewerkt vlees en sommige kazen, suikerhoudende dranken zoals frisdrank, en sauzen en smeersels zoals dressings en margarine. Die categorieën laten duidelijk een verhoogd risico zien op het krijgen van ziektes.”

En hoe zit het dan met brood en ontbijtgranen?

 “Dat is het interessante: brood en ontbijtgranen blijken juist geassocieerd met een lager risico op het krijgen van ziektes. Ook als ze volgens sommige systemen als ultrabewerkt worden gezien. Dat komt vooral door hun vezelgehalte. Vezels spelen een grote rol in het verlagen van ziekte­risico’s. Voor de bakkerij is dat goed nieuws: jullie product hoort bij de beschermende categorie.”

Wat betekent dit concreet voor bakkers?

“Laat je vooral niet meeslepen door de negatieve lading rond het woord ‘ultrabewerkt’. Brood, en zeker volkorenbrood, is een gezond basisproduct. Het levert vezels, vitamines en mineralen die bijdragen aan een lager risico op chronische ziekten. De Gezondheidsraad adviseert zelfs om dagelijks minstens 90 gram volkorenproducten te eten, wat neerkomt op ongeveer drie sneetjes volkorenbrood.” Natuurlijk zijn er manieren waarop je als bakker bij kan dragen aan de gezondheid van consumenten. Uit nieuw onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat de structuur en textuur van voeding een grote factor is in het stimuleren van over-eten. Hoe meer je moet kauwen op een hap, hoe beter het verteerd wordt en hoe minder je geneigd bent om maar dóór te blijven eten.

Wat is de belangrijkste conclusie voor de sector?

“Dat niet alle ultrabewerkte producten over één kam geschoren mogen worden. Brood hoort bij de gezonde uitzonderingen. Focus dus op de voedingswaarde, zoals de vezels en eiwitten, en blijf consumenten informeren. Volkorenbrood is een van de meest bewezen gezonde producten in ons voedingspatroon. We zouden er zelfs meer van mogen eten. Voor bakkers is dat een sterke boodschap richting klanten.”

 

*Het onderzoek keek naar gegevens van ruim 266.000 Europeanen uit de studie ‘European Prospective Investigation into Cancer and Nutrition’

 

Bron: Cordova, R., Viallon, V., Fontvieille, E., Peruchet-Noray, L., Jansana, A., Wagner, K. H., ... & Freisling, H. (2023). Consumption of ultra-processed foods and risk of multimorbidity of cancer and cardiometabolic diseases: a multinational cohort study. The Lancet Regional Health–Europe.